Praatjes voor de vaak
Naar bed gaan. Voor kinderen komt dat moment altijd te vroeg. Mijn vader
vertelde zogenaamde verhaaltjes voor het slapengaan, maar hij sloot die
steevast af met de woorden: “En toen kwam een varkentje met een lange snuit, en
die blies het hele verhaaltje uit.” Die afsluiting maakte me razend. Ik haatte
dat varkentje en zijn lange snuit. Het gevolg was dat ik nog zeker een uur
wakker lag, in stilte scheldend op dat varkentje. Wakker liggen in je bed, het is een van de ergste dingen die je als kind kunnen overkomen.
Waar ik behoefte aan had, was een bezoekje van Klaas Vaak, het mannetje
met zand. Klaas Vaak of het Zandmannetje is een sprookjesachtige figuur die in
veel folkloristische verhalen voorkomt. In het Engels heet hij The
Sandman, in het Frans Le Marchand de Sable en in het Duits
van Das Sandmännchen. Volgens de legende woont Klaas Vaak op de
maan, maar tegen kinderbedtijd daalt hij af naar de aarde, gezeten op een grote
vogel of een vliegend bed en strooit hij enkele korrels zand in de ogen van de
kinderen, zodat ze in slaap vallen en mooie dromen krijgen. Om die reden moeten
kinderen ’s morgens vroeg hun gezicht wassen: anders zouden ze de hele dag met
zandkorrels in hun ogen rondlopen en slaperig zijn.
In veel publicaties wordt de zienswijze verkondigd dat Klaas Vaak zijn
oorsprong vindt in een sprookje van de Deense schrijver Hans Christiaan
Andersen over een zekere Ole Lukøje, maar die lezing lijkt erg
onwaarschijnlijk. De Nederlandse vertaler van het sprookje, vertaalde Ole Lukøje
met ‘Klaas Vaak’ maar de oudste notering van de naam Klaas Vaak in
de Nederlandse taal dateert van 1726, lang voordat Andersen (1805-1875) zijn
sprookje schreef (*1). De vertaler gebruikte overduidelijk een in het
Nederlandse taalgebied bekende naam omdat hij de oorspronkelijke Deense naam te
uitheems vond. Misschien zouden kinderen er niet van kunnen slapen.
Ole Lukøje verschilt ook sterk van de Klaas Vaak die we kennen uit de
oudste verhalen: Klaas Vaak wordt vaak afgebeeld als een oude man met een lange
baard, een soort Sinterklaas, en hij is een beetje stiekem, hij doet zijn werk
in alle stilte. Zelfs zijn huisje op de maan is onzichtbaar; het is gelegen aan
de zijde van de maan die nooit verlicht wordt, the dark side of the moon
zogezegd (*2). Ole is daarentegen is een klein opdondertje en een grote
verhalenverteller die zijn verhalen bewaart in zijn paraplu: als hij zijn
paraplu opent dwarrelen de verhalen neer op de slaperige kinderen. Ook strooit
hij geen zand maar melk in de ogen van de kinderen.
Ole is een overigens bekende Deense voornaam, Luk-øje betekent: sluit-ogen.
Hij heet dus eigenlijk Ole Oogjes-toe! Een schitterende vondst. De
afleiding van de naam Klaas Vaak is prozaïscher: De familienaam van Klaas is
afgeleid van vaec, een oud-Nederlands woord voor ‘slaap’: in kindertaal
spreekt men nog steeds van ‘vaak hebben’ – slaap hebben. Bij Bredero
(1585-1618) komt de term al voor in de uitdrukking praetjes voor de vaeck (*3),
een uitdrukking die wij tegenwoordig vooral gebruiken in de betekenis van
bazelpraatjes, geklets zonder veel inhoud (en die door Bredero ook als dusdanig
wordt gebruikt), maar die historisch ook werd gebruikt ter aanduiding van
praatjes voor het slapengaan. Mijn vader vertelde dus praatjes voor de vaak,
maar hij daalde niet af op een vliegend bed maar betrad de slaapkamer in
gezelschap van een varkentje.
Een mannetje dat ’s avonds de kinderen bezoekt is natuurlijk een beetje
een griezelig idee, daarom wordt steeds benadrukt dat Het Zandmannetje een
vriendelijk kereltje is. In het Russisch wordt hij daarom wel Смешной человек,
dat wil zeggen het Grappige Mannetje genoemd (*4). In Roemenië
luistert het zandmannetje naar de naam Moş Ene en lijkt hij op
de Kerstman (en ook een beetje op onze Klaas Vaak), maar in plaats van
cadeautjes brengt hij slaap naar de kinderen.
De Schotten, altijd al een beetje apart, hebben een heel eigen Slaapventje
genaamd Wee Willie Winkie. Hij strooit geen zand of melk in de ogen
van de kinderen maar loopt rond in zijn nachthemd en klopt op de ruiten om
ouders te waarschuwen dat het kinderbedtijd is.
WeeWillie Winkie komt voor het eerst voor in een kinderrijmpje, een nursery rhyme.
Het eerste couplet luidt als volgt:
Wee Willie Winkie runs through the
town,
Up stairs and down stairs in his
night-gown,
Tapping at the window, crying at
the lock,
Are the children in their bed, for
it's past ten o'clock?
Slaap zacht.
Noten:
(*1) https://neerlandistiek.nl/2017/04/etymologie-klaas-vaak/
(*2) Zo weten we ook meteen waar dat album van Pink Floyd nu
eigenlijk over gaat.
(*3) Bredero, Klucht van de Molenaar, 253-258 - https://bulkboek.nl/wp-content/uploads/07-Bredero_final.pdf
(*4) De oorspronkelijke benaming is песочный человек, wat inderdaad gewoon
‘zandman’ betekent, maar die naam is wat minder populair geworden door een
gelijknamige film over een zandman die eerder tot het horrorgenre moet worden
gerekend.
Reacties
Een reactie posten